Stevana Nemanje 34
Stevana Nemanje 34
Dobrodošli na jedno od najznačajnijih srednjovekovnih utvrđenja u Banatu.
Smeštena na brdu visokom 399 metara, Vršačka tvrđava vekovima je bila više od odbrambenog objekta — bila je grad, osmatračnica i mesto svakodnevnog života. Odavde se i danas otvara pogled na Banatsku ravnicu, prostor koji je oblikovao njenu ulogu i značaj.
Prošlost tvrđave, u izvorima poznate kao Eršomljo (Erd-Somlyó), obeležena je smenama vlasti, vojnim sukobima i političkim interesima mađarskih kraljeva i srpskih despota. Ipak, iza zidina nisu se odvijale samo borbe — ovde su se ukrštali putevi ljudi, robe i ideja, čineći utvrđenje važnom tačkom u široj mreži prostora između Dunava i Tamiša.
Dok prolazite njenim ostacima, pozivamo vas da tvrđavu posmatrate ne samo kao spomenik, već kao živ prostor u kojem se vekovima odvijao dinamičan vojni, društveni i kulturni život.
©gmv
U zamku dominira trospratna donžon kula, koja je ugrađena u istočni bedem, dok se sa zapadne strane nalazila polukružna kula U decenijama nakon mongolske najezde veruje se da je podignut i zamak u Vršcu, a prvi sačuvani podatak o njemu potiče iz 1323. godine Vršački zamak se nalazi pod zaštitom...
• Izgrađena na brdu visokom 399 m, Vršac Fortress je bila ključna srednjovekovna utvrda u Banatu. • Poznate kao Erdšomljo, kontrolisala je puteve između Dunava i Timiša. • Utvrđenje se razvijalo od 13. veka i dostigla vrhunac u 14. i 15. veku. • Prolazila je između mađarskih kraljeva i srpskih...
• Vršac je dugo bio bez pouzdanih pisanih izvora. • Petru Olde je 1934. godine prvi povezao Vršac sa Erdšomljom. • Konačna potvrda potiče iz osmanskih deftera 1579/1580. • Naziv Šemlik javlja se kao drugo ime za Vršac. • Ime potiče od brda na kojem je sagrađena tvrđava.
Naselje se razvija na dodiru ravničarskog i planinskog Banata. Srednjovekovni pejzaž činile su močvare i ritovi. Područje je ležalo na važnoj saobraćajnici ka Dunavu i Temišvaru. Banat menja vladare od 6. do 9. veka. Ugarska vlast uvodi hrišćanski feudalni poredak.
• Područje Vršca naseljeno je još od praistorije. • Lokaliteti At i Crvenka potvrđuju kontinuitet života. • Pronađeni su alati, keramika, peći i ukopane kuće. • Zastupljeni su slovenski, sarmatski i srednjovekovni slojevi. • Arheologija potvrđuje dugotrajno naseljavanje.
• U 12. i 13. veku dolazi do stabilizacije Ugarske. • Prvi pisani pomen Erdšomlja potiče iz 13. veka. • Naselje pripada crkvenim i plemićkim posedima. • Posle mongolske najezde grade se kamene tvrđave. • Utvrđenje nastaje početkom 14. veka.
• Tokom anžujskog perioda jača kraljevska vlast. • Upravu preuzimaju kraljevski kastelani. • Oblast obuhvata sela, vinograde, njive i mlinove. • Tvrđava dobija pravo na trg i godišnji sajam. • Postaje važno lokalno središte.
• Utvrđenjem upravlja Nikola Gorjanski Stariji. • Česte su političke promene i sukobi. • Nakon 1389. osmanski upadi se pojačavaju. • Kralj Žigmund boravi u Erdšomlju. • Područje je izloženo razaranjima.
• Dominikanski manastir osnovan je početkom 13. veka. • Erdšomljo se pominje u papskim poreskim popisima. • Postoje tragovi avgustinskog manastira. • Na Vršačkom bregu pronađeni su ostaci crkava. • Razvija se i pravoslavna monaška tradicija.
Ugarska jača južnu granicu posle Nikopolja. Despot Stefan Lazarević postaje vazal kralja Žigmunda. Erdšomljo ulazi u sistem srpskih despotskih poseda. Tvrđava ima ulogu u odbrani granice. Raste srpsko naseljavanje u Banatu.
• Naselja imaju različit pravni status. • Erdšomljo uglavnom funkcioniše kao trgovište. • Kraljevski dokumenti ga često nazivaju selom. • Samo jedan izvor koristi naziv civitas. • Razvoj grada usporavaju ratovi i nestabilnost.
• Tvrđava često menja gospodare. • Sukobi uključuju despota Đurđa Brankovića i Hunjadija. • Erdšomljo je privremeno pod srpskom vlašću. • Konačni gubitak dolazi sa osmanskim osvajanjem. • Sećanje na ovaj period dugo traje.
Banat postaje pogranična oblast. Osmanski upadi pustoše naselja. Srbi se planski naseljavaju radi odbrane. Mnogi služe kao vojnici i šajkaši. Vojni značaj tvrđave opada.
Erdšomljo se pojavljuje na mapama od 15. veka. Rane karte daju simbolične prikaze. Lazarova karta prikazuje je kao snažno utvrđenje. Kasnije mape sadrže greške u položaju. Tačan prikaz javlja se krajem 17. veka.
Banat postaje poprište sukoba Habsburga i Osmanlija. Osmanski izvori ga opisuju kao srpsko utočište. Mehmed-paša Sokolović predvodi osvajanja. Erdšomljo verovatno tada pada. Osmanska vlast se učvršćuje sredinom 16. veka.
• Nezadovoljstvo dovodi do velikog ustanka. • Vršac rano postaje ustaničko središte. • Pravoslavno sveštenstvo ima ključnu ulogu. • Ustanak je brutalno ugušen. • Srbi ostaju okosnica lokalne posade.
Ruševine svedoče o vekovima istorije. Tvrđava pamti smene vlasti i granica. Kula dominira pejzažom iznad grada. Prostor povezuje prošlost i sadašnjost. Trajni simbol srednjovekovnog Vršca.
Sva autorska prava na ovom delu zadržava © Gradski Muzej Vršac. Posebno izdvojem materijal sa CC licencom. Projekat finansiran od strane Ministarstva kulture, 2025.godine.
